Vogels vluchten massaal voor vuurwerk tijdens de jaarwisseling

Uit een recente Nederlandse studie blijkt dat vogels, en dan vooral watervogels, massaal op de vlucht gaan wanneer op oudejaarsavond om middernacht het vuurwerk wordt afgeschoten. Bij een nauwkeurige analyse van de beelden van de weerradar van Zaventem (Belgocontrol) blijkt hetzelfde fenomeen zich in ons land voor te doen. Bovendien lijkt, eveneens in overeenstemming met de Nederlandse studie, de activiteit van de vogels het grootst bij waterrijke gebieden die zich dicht tegen dichtbevolkte agglomeraties bevinden.

 

Zoals bekend worden weerradars gewoonlijk gebruikt om neerslagzones op te sporen en hun intensiteit in te schatten. Het KMI verwerkt in real-time beelden van verschillende radars, waaronder deze van de weerradar van Belgocontrol in Zaventem. De aanwezigheid van vogels kan deze radarmetingen verstoren, maar doorgaans zijn er te weinig vogels in de lucht aanwezig om een waarneembaar signaal te geven. Wanneer er echter grote hoeveelheden vogels in het luchtruim aanwezig zijn, zoals bij intense vogeltrek, kan dit wel worden waargenomen.

 

Om de aanwezigheid van vogels in de radardata van Zaventem tijdens jaarwisseling te kunnen detecteren, was het nodig om de ruwe radardata opnieuw te verwerken. We hebben daarbij beelden aangemaakt die minder gefilterd zijn dan de beelden die doorgaans worden gegenereerd, om zo ook zwakkere signalen weer te geven. Ook moesten we ons in deze studie om technische redenen beperken tot ongeveer 20 km van de radarsite. Onderstaande figuur (1) toont een animatie van deze herwerkte radarbeelden net voor en net na de jaarwisseling. De provincie- en gewestgrenzen zijn aangeduid in het groen, en de cirkels geven de afstand tot de radar aan in stappen van 5 km.

 

Het resultaat is verbluffend. Tot vlak voor middernacht is het "rustig" op de radar, buiten de gebruikelijke ruis en enkele relatief sterke hotspots die we kunnen identificeren als veroorzaakt door windturbines. Om middernacht barst de hel los en vogels vliegen massaal door het luchtruim. Uit onze detailleerde analyse blijkt dat vogels zelfs tot 500m hoogte vliegen! De rust keert echter vrij snel terug, en ruim een halfuur na middernacht zijn de meeste vogels terug aan de grond. Figuur 2 (hieronder) toont twee beelden uit de animatie van hierboven.

 

Indien we gaan kijken naar de regio's met de meeste vogelactiviteit, kunnen we deze regio's identificeren met waterrijke gebieden dicht bij grote agglomeraties. We hebben deze aangeduid op figuur 3, het beeld van 00:11h. Op de figuur kunnen we achtereenvolgens identificeren: (1) Vilvoordse kanaalzone en verder naar het noorden het Bos van Aa langs het kanaal Brussel-Schelde, (2) Domein Hofstade, Plankendael en het Mechels Rivierengebied, en (3) het wachtbekken en het waterrijk gebied rond de Nete nabij Duffel. Zelfs boven de Koninklijk Domein van Laken (4) en boven de groene zuid- en oostrand van Brussel (Zoniënwoud en Park van Tervuren) merken we een verhoogd signaal veroorzaakt door vogels. Merk ook op dat boven de dichtbevolkte gebieden zelf waar toch het meeste vuurwerk wordt afgeschoten - zoals boven het centrum van Brussel en Mechelen - weinig signaal wordt waargenomen. Het vuurwerk zelf geeft geen merkbaar signaal in de radardata.

De heldere vlekken aangeduid met letters zijn ook al op de beelden van voor middernacht aanwezig. Deze worden niet door vogels veroorzaakt, maar kunnen we identificeren met (a) de windturbines langs de N16 te Puurs, (b) de turbines langs de A12 te Willebroek en (c) de luchtvaartradar te Bertem.

 

Biologen waarschuwen voor de schadelijke gevolgen die zo'n schrikreactie kan veroorzaken. Mogelijk ligt ook een gelijkaardige angstreactie aan de oorzaak van een massale vogelsterfte na de jaarwisseling die soms wordt gerapporteerd, zoals recent in het plaatsje Bebee in de Amerikaanse staat Arkansas.

 

Figuur 4 geeft het radarbeeld weer dat zich vlak na de jaarwisseling op onze site bevond. Op deze automatisch gegenereerde radarbeelden is het signaal van de vogels te zwak en bevinden ze zich te laag om waarneembaar te zijn.

 

De Nederlandse studie is verschenen in het vakblad Behavioral Ecology. De onderzoekers hebben samen met onze Nederlandse collega's van het KNMI een website opgezet waarop de radarbeelden (radar De Bilt, Utrecht) van de laatste vijf jaarwisselingen te zien zijn.
Het KMI dankt Hélène Schmitz van Belgocontrol.